کتاب مشتمل است بر مقدمۀ 37 صفحه‌ای اهتمام‌کننده و مابقی کتاب، عناوین 792 کتاب و رساله است که در فهارس چاپ شدۀ مدرسه مورد سهو و کم توجهی فهرست‌نگاران پیشین قرار گرفته و کوشندۀ محترم توانسته است با همکاری بخش خطی مدرسه، عناوین فهرست شده را با نسخه‌های خطی تطبیق دهد و اشتباهات و نادرستیهای فهرست‌نویسی را اصلاح کنند.

مقدمۀ کتاب که بلافاصله پس از صفحۀ شناسنامه شروع می‌شود، حاوی شرح حال مؤسس مدرسه یعنی میرزا حسین‌خان سپهسالار (1241ـ1298ق)، تاریخچۀ ساخت مدرسه و مسجد (1296ق)، تأسیس کتابخانه و مدرسه (1297ق)بخشی از وقف‌نامۀ کتابخانه، آغاز فهرست‌نویسی نسخه‌های مدرسه (1304ش) و معرفی بخش خطی کتابخانه و تحولات پس از انقلاب است.

جلدهای اول و دوم فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ مدرسه سپهسالار در سالهای 1313 تا 1318ش به اهتمام ابن یوسف شیرازی تألیف گردید. این دو جلد به شیوۀ موضوعی و آثار هر کدام از موضوعات، در ذیل آن به شیوۀ الفبایی تنظیم شده است. جلد نخست معرف 795 نسخه و جلد دوم شامل شناسایی 1295 نسخه بود اما همۀ نسخه‌های کتابخانه را شامل نمی‌شد. پس از آن، علینقی منزوی و مرحوم محمدتقی دانش‌پژوه جلدهای سوم تا پنجم فهرستهای کتابخانه را تنظیم کردند. شیوۀ ایشان بدینگونه بود که همۀ آثار مندرج در نسخه‌های کتابخانه را به صورت الفبایی فهرست کنند. این دو فهرست‌نگار، کار خود را بر پایۀ تمامی نسخه‌های کتابخانه ــ شامل آثاری که در دو جلد پیشین نیز شناسانده شده بود ــ انجام دادند.

فهرست اصلاحی و تکمیل ــ کتاب حاضر ــ بیشتر بر پایۀ همین سه جلد اخیرالذکر و با ساختار الفبایی تنظیم شده است و لذا با رسالۀ «الآجرومیه» تألیف ابن آجروم آغاز شده و با منظومۀ «یوسف و زلیخا» به پایان می‌رسد.

اهمیت معرفی و توصیف و فهرست‌نویسی حرفه‌ای نسخه‌های خطی کتابخانه‌ها بر کسی پوشیده نیست. فهرست در واقع کلید شناخت گنجینه‌های ناشناخته فرهنگ و تمدن اسلام و ایران است. آسیب‌شناسی و نقد و تصحیح خطاهای چشم و سهوالقلمهای فهرست‌نگاران گرانقدری که عمر پر خیر و برکت خود را مصروف شناسایی این آثار کرده‌اند، به همان اندازه از ارزش و اعتبار برخوردار است. در همین‌جا باید به اهتمام‌کننده خسته نباشید گفت که راهنمای جدیدی بر فهارس کتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار پدید آورده است.

گفته شد که این کتابخانه 4200 نسخۀ خطی دارد (ص 20) اما در جایی ندیدم که اشاره شود چند عنوان هنوز فهرست نشده و یا مجموعاً چند عنوان تاکنون در فهارس پنج‌جلدی مدرسه شناسانده شده است؛ اما گمان می‌رود که تمام نسخه‌های این کتابخانه در فهرست سه‌جلدی دانش‌پژوه و منزوی شناسانده شده است.

سهو و اشتباهات موجود در فهارس که اهتمام‌کنندگان محترم با مراجعه مجدد به نسخه‌های خطی متوجه شده‌اند و صورت اصلاح شده را در این فهرست تکمیلی آورده‌اند از چند موضوع خارج نیست و غالباً در مجموعه‌هاست که از چشم فهرست‌نگاران پیشین غایب مانده است.

برخی موارد، بدخوانی عنوان رساله است؛ مثلاً گفته شده است «آداب‌البحث» که در فهرست با عنوان «اصطلاحات المناظره» معرفی شده است (ص 45). یا رساله‌ای از مؤلفی معروف فهرست‌ نشده است؛ مثلاً «اثبات واجب» که از خواجه نصیرالدین طوسی است و در مجموعۀ 55/2912 آمده، از قلم فهرست‌نویس محترم افتاده است (صص 47ـ48). یا بخشی از عنوان رساله در فهرست ذکر شده، مثل رسالۀ «پیوند اشجار مثمر» که در فهرست با عنوان «پیوند» معرفی شده است (ص 60).

گاه نام مؤلف یا مترجم رساله در معرفی از قلم افتاده است؛ مثل رسالۀ «جرثقیل» ترجمۀ میرزا ذکی مازندرانی (ص 73). در مواردی موضوع رساله جای اسم رساله را گرفته است؛ مثل رسالۀ «مرآة‌المحققین» که با عنوان رسالۀ عرفانی در فهرست معرفی شده است (ص 126).

البته گاهی نیز فهرست‌نویسان پیشین، نامی را از سوی خود بر یک رساله نهاده‌اند و در کتاب حاضر نیز نامی به همانگونه برای آن اثر انتخاب شده است. در چنین مواردی باید گفت که هیچکدام از این دو نام نمی‌توانند دارای سندیت باشند. مثلاً در صفحۀ 55 آمده است: «اصول دین» که با عنوان «کلام شیعی» از آن یاد شده است ظاهراً تمام فصول آن از کتاب زبدة و مطالبی از کتب دیگر نیز در آن نقل شده است. آیا عنوان «اصول دین» در خود اثر یاد شده است؟ در غیر این صورت عنوان پیشنهادی جدید نسبت به عنوان پیشین برتری ندارد و چه بسا عنوان پیشین ــ که ویژگی «شیعی» بودن آن اثر را می‌نمایاند ــ گویاتر از عنوان جدید باشد. البته بررسی و داوری دربارۀ این‌گونه موارد نیازمند دیدن نسخه‌ها است.

به هر روی، نگارش این فهرست تکمیلی به منزله معرفی مجدد بسیاری از نسخه‌های خطی ناشناخته به شمار می‌رود که محققان نسخه‌های خطی با مراجعه به نسخه‌ها و تصاویر آنها می‌توانند با مقایسه و مقابله نسخه‌های دیگر از هر عنوان به تحقیق و تصحیح آنها اهتمام کنند و به شکل کامل‌تری مكلف و اثر را معرفی و به جامعه فرهنگی و علمی کشور عرضه کنند.

یکی از بایسته‌های تدوین فهرست کتابخانه‌هایی چون کتابخانۀ سپهسالار این است که نمایۀ نسخه‌ها بر اساس شمارۀ ترتیبی آنها نیز به دست داده شود. چنانکه یاد کردیم، آثار شناسانده شده در فهارس کتابخانۀ سپهسالار به ترتیب الفبایی تنظیم شده است؛ بنابراین هر کدام از آثار مندرج در مجموعه‌ها ــ که شمارشان در این کتابخانه کم نیست ــ به ترتیب الفبایی در فهرست درج شده‌اند. این در حالی است که گاهی لازم می‌شود یک پژوهشگر از دیگر مندرجات یک مجموعه آگاهی پیدا کند. مثلاً در مجموعه‌هایی که به قلم یک کاتب هستند، چه بسا تاریخ کتابت در انجامۀ یکی از آثار آن مجموعه موجود نباشد ولی از تاریخ مندرج در انجامۀ دیگر آثار موجود در آن بتوان به تاریخ نگارش آن بخش نیز دست پیدا کرد.

اکبر ایرانی