دربارۀ «وقف» جاي گفتگو بسيار مي‌باشد و هنوز زواياي آن چنانكه بايد مورد بررسي قرار نگرفته است. مهم‌ترين كاربرد وقف ــ كه پيشينيان به خوبي از آن آگاهي داشتند ــ كاربرد آن در پشتيباني از فعاليتهاي فرهنگي و ديني بوده است. گزارش هايي از نمونه‌هاي كوچك و بزرگ آن نيز در متون ديده مي‌شود. از مهم‌ترين اين موقوفات مي‌توان از مدارس نظاميه در بغداد ــ و برخي ديگر شهرهاي بزرگ دورۀ سلجوقي ــ ياد كرد. از نمونه‌هاي متأخرتر آن در ايران نيز مي‌توان به مسجد و مدرسۀ سپهسالار اشاره كرد. حتي برخي نمونه‌ها ــ همچون مستنصريه و نظاميۀ بغداد ــ جزو جايگاه‌هاي تأثيرگذار بر سياست، فرهنگ و تمدن برخي ادوار اسلامي بوده‌اند، چنانكه بسیاری از شاگردان تربيت شدۀ اين مدارس به مقام هاي بالاي سياسي و ديني روزگار خود دست مي‌يافتند.

يكي از مهم ترين دلایلي كه موجب شده است تا پژوهش هاي اندكي دربارۀ «وقف» صورت بگيرد، دور بودن اسناد وقف از دسترس پژوهشگران است. اين امر گاهي ماحصل دشواري بررسي اين‌گونه اسناد ــ مثلاً از ديدگاه خطوط مندرج در سندها و همچنين آگندگي سندها از نامهاي اشخاص و اماكن و همچنين برخي اصطلاحات ويژۀ اسناد ــ بوده است. گاهي نيز اين دشواريها به دليل حساسيت هايي بوده است كه از سوي برخي متوليان اوقاف در برابر انتشار اسناد ابراز مي‌شد؛ هرچند كه در سال هاي اخير اندكي از اين حساسيت ها كاسته شده است و شاهد انتشار برخي كتاب ها و مجلات ــ مانند وقف، ميراث جاويدان ــ در اين زمينه بوده‌ايم.

يكي از مراكزي كه در سالهاي اخير كوشش هايي را در انتشار اسناد مصروف كرده «مجمع ذخائر اسلامي» (در قم) است. اين مركز تاكنون چند عنوان از مجموعه‌هاي اسناد را ــ كه برخي شامل اسناد وقف نيز مي‌باشند ــ منتشر كرده است. از جملۀ اين موارد مي‌توان به عناوين زير اشاره كرد: مجموعه اسناد افشين عاطفي (قم، 1385)، اسناد آشتيان (قم، 1385)، اسناد قاجاري در مجمع ذخائر اسلامي (قم، 1386)، اسناد شرعي در كتابخانه ميرزا محمد كاظميني (قم و يزد، 1387).

تا جايي كه نويسندۀ اين سطرها ديده، كتابهايي كه مجمع ذخائر تاكنون در اين زمينه منتشر كرده است صرفاً شامل تصاوير اسناد بوده است؛ يعني شكلِ بازخواني شدۀ سندها به همراه تصوير آنها درج نشده است. با اين حساب كتاب مورد گفتگوي ما ــ يعني اسناد موقوفات اصفهان ــ نخستين عنوان از مجموعه اسناد چاپ شدۀ مجمع ذخائر است كه همراه با متن بازخواني شدۀ اسناد منتشر مي‌شود.

نخستين و دومين دفتر اين مجموعه پيش از اين به سال 1387ش منتشر شده و اينك (سال 1388ش) هفت دفتر ديگر ــ دربرگيرندۀ دفترهاي سوم تا دهم ــ به‌صورت يكجا منتشر شده است.

سرپرست علمي كار ــ آقاي سيد صادق اشكوري ــ در ديباجۀ نخستين جلد به توصيف ويژگيهاي مجموعه و شيوۀ كار مجمع ذخائر اسلامي در بازخوانی وقفنامه‌ها پرداخته‌اند. بر اساس توضيحات ايشان، كل اين مجموعه دربرگيرندۀ حدود 800 نامۀ وقف است كه محدودۀ زمانيِ ميان صفويه تا دوران معاصر را در بر مي‌گيرد. اين اسناد متعلق به ادارۀ كل اوقاف و امور خيريۀ استان اصفهان است كه عملي شدن اين كار با همراهي و زير نظر اين اداره انجام شده است.

كار بررسي اين مجموعه ابتدا با عكسبرداري ديجيتالي از اسناد آغاز گشته و در مراحل بعدي با استفاده از همين تصاوير به بررسي و بازخواني سندها پرداخته شده است. براي اين كار، گروهي از كارشناسان مجمع ذخائر به بررسي و بازخواني اسناد پرداخته‌اند. بازخوانيِ اين اسناد شامل خواندن متن وقفنامه‌ها، سجلات، سجع مهرها و عموماً تمامي اطلاعات مكتوبِ مندرج در اسناد بوده است.

با توجه به برخي ويژگيهاي مجموعه ــ كه در ديباجۀ كتاب تشريح شده ــ بازخواني سندها داراي ترتيب خاصي نيست؛ يعني ترتيب آنها نه بر پايۀ شمارۀ اسناد است و نه بر اساس تاريخ آنها؛ بلكه انتشار اسناد با توجه به آماده شدن و پايان يافتن بازخواني هر سند انجام شده است و لذا براي نويسندۀ اين سطرها روشن نشده است كه تا اينجاي كار ــ يعني انتشار دهمين دفتر ــ چه تعداد از سندها بازخواني شده است. آنچه از قرائن برمي‌آيد اينكه كار هنوز به پايان نرسيده و بايد منتظر انتشار دفترهاي ديگري از اين مجموعه باشيم.

انتشار اصل اسناد همراه با متن بازخواني شدۀ آنها مي‌تواند الگوي مناسبي براي آموزش سندخواني به دانشجويان در رشته‌هاي مرتبط باشد.

يكي از مهم ترين كارهايي كه مي‌بايست همراه با انتشار چنين مجموعه‌هايي صورت گيرد، تهيۀ نمايه‌هاي كارآمد براي استخراج اطلاعات مندرج در اسناد است. نمايه را مي‌توان كليد دستيابي به گنجينه‌هاي هر متني به شمار آورد و آنگونه كه سرپرست علمي مجموعه در ديباجۀ نخستين جلد اشاره كرده است، اين كار در دست اقدام است و نمايه‌هاي كل اسناد به‌صورت يكجا منتشر خواهد شد.

انتشار چنين مجموعه‌اي ــ صرف‌نظر از هر كاستي كه ممكن است در آن يافت شود ــ مي‌تواند منابع دست اول و مهمي را در دسترس پژوهشگران قرار دهد. در ميان اين سندها مي‌توان دانسته‌هاي فراواني دربارۀ اوضاع فرهنگي، اجتماعي، تاريخي و... به‌ويژه در محدودۀ شهر (/ استان) اصفهان به دست آورد و انتشار آن، گام بزرگي است كه در جهت شناسايي اسناد بازمانده از ادوار پيشين برداشته شده است.

ع. ص