حسین قديمی؛ ایبنا:

 این تلاش‌ها، آغاز نهضتی برای انتشار متن وقفنامه‌ها و در اختیار عموم قراردادن این اسناد است که حاصل آن علاوه بر کارکردهای اداری، برای مطالعات تاریخی و فرهنگی و اجتماعی بسیار سودمند خواهد بود.

وقف در لغت به معناي «ايستادن»، «ساكن كردن»، «اقامت كردن» و «حبس كردن» و در اصطلاح فقهي آن است كه انسان ملكي را ثابت نگه دارد و منافع آن را براي شخص يا اشخاص يا براي كار يا مصرفي معين كند؛ مانند اين كه زميني را براي مسجد يا حسينيه يا مدرسه و يا فقرا قرار دهد و چون ملک یا مال از هر نوع منفعت و سودی برای شخص باز ایستاده می‌شود و منافع آن فقط در راه خدا خواهد بود؛ پس متوقف ساختن مالکیت خصوصی و شخصی و عمومی کردن منافع آن در راه خدا و مردم، به ساده‌ترین بیان وقف یعنی «حبس‌العین» و «تسبیل‌المنفعه» یعنی نگهداری عین مال و صرف درآمد آن در امور خیریه و عام‌المنفعه.

به مالي كه وقف مي‌شود «موقوفه»؛ به وقف كننده آن «واقف» و به كسي كه براي او يا مصرفي كه براي آن وقف شده، «موقوف عليه» گفته مي‌شود. مال موقوفه براي هميشه از تملك خصوصي واقف خارج مي‌شود و خود او و ديگران نمي‌توانند آن را ببخشند يا بفروشند و كسي هم از آن ملك ارث نمي‌برد.

علامه دهخدا، در فرهنگ لغات وزين خود، ذيل كلمات «موقوفه و موقوفات» مي‌نويسد: «هرچيز كه در راه خدا وقف شده باشد... غير منقول كه عين آن حبس و ثمره آن تسبيل شده باشد. هرچيزي كه طبعا يا بر حسب عرف و عادت جزء يا از توابع و متعلقات عين موقوفه محسوب مي‌شود؛ داخل در وقف است.(ماده 68 قانون مدني). واقف مي‌تواند توليت؛ يعني اداره كردن امور موقوفه را مادام‌الحيات يا در مدت معين براي خود قرار دهد... توليت اموال موقوفه ممكن است به يك يا چند نفر غير از خود واقف واگذار شود.(ماده 75 قانون مدني)»

تاريخچه وقف قبل از اسلام

تاريخ پيدايش و چگونگي اوقاف و نذورات در ميان ملل و اقوام قديم به طور دقيق روشن نيست، ولي از قرائن و شواهد تاريخي چنين به دست مي‌آيد كه از آغاز پيدايش اديان آسماني و بعثت انبيا و ظهور كاهنان و ساخته شدن معبدها و آتشكده‌ها، صدقات و نذوراتي مانند «اوقاف» وجود داشته است. اين صدقات و نذورات صرف عمران و آبادي معابد و امور خيريه مي‌شده است. كاهنان، موبدان، هيربدان، كشيشان و كاتبان نيز از همين راه امرار معاش مي‌كرده‌اند.

وقف در دين اسلام

پس از ظهور دين اسلام، وقف با تاثيرپذيري از جهان‌بيني اسلامي و اعتقاد به معاد، به صورتي استوار و جهت‌دار مطرح شد. بينش اسلامي باعث شد كه روز به روز بر شمار موقوفات افزوده شود، تا جايي كه بسياري از مساجد، مدارس، بيمارستان‌ها، و ... داراي املاك وقفي شدند، تا از اين راه مخارج آنها تامين شود. معصومين(عليهم‌السلام) كه الگوهاي عملي در مسير تكامل بشرند، در عمل به اين موضوع، پيش‌قدم بودند و اموال زيادي را براي مصارف مختلف وقف مي‌كردند.

ابن هشام مي‌گويد: «نخستين صدقه موقوفه در اسلام زمين‌هاي "مخيريق" است كه آنها را با وصيت در اختيار رسول خدا(ص) قرار داد و پيامبر(ص) آنها را وقف كرد. شرح جريان بدين قرار است: "مخيريق از عالمان بزرگ اهل كتاب در مدينه بود. وي مردي ثروتمند بود و پيامبر(ص) را بسيار دوست مي‌داشت؛ از اين‌رو در روز شنبه‌اي كه جنگ اُحد آغاز شد، به يهوديان گفت: شما مي‌دانيد كه ياري دادن محمد(ص) بر شما لازم است، پس برخيزيد و او را ياري دهيد. آنها گفتند امروز شنبه است و طبق عقيده خودمان نبايد كاري انجام دهيم. مخيريق گفت: شما شنبه‌اي نداريد، سپس اسلحه خود را به دوش گرفت و براي ياري پيامبر(ص) به سمت احد حركت كرد. وي قبل از حركت به خويشان خود چنين وصيت كرد: اگر من امروز كشته شدم، دارايي من در اختيار محمد(ص) خواهد بود تا بنابر رهنمود خدا،‌ در هر راهي كه صلاح مي‌داند صرف كند. هنگامي كه جنگ شروع شد، با دشمنان پيامبر جنگيد و كشته شد. پيامبر(ص) اموال او را پذيرفت و وقف كرد. دارايي او هفت نخلستان بود كه به "حوائط سبعه" معروف است؛ از اين‌رو اولين واقف در اسلام پيامبر اكرم(ص) است كه اموال مخيريق را وقف كرد».

حضرت علي(ع) نيز نخلستان‌هاي زيادي را پس از آباد كردن، وقف و همچنين چاه‌ها و قنات‌هايي حفر و سپس آنها را براي مصارف مختلف مسلمانان وقف مي‌كردند. امام صادق(ع) مي‌فرمايد: «پيامبر(ص) زميني از انفال را در اختيار علي(ع) گذاشت و آن حضرت در آن‌جا قناتي حفر كرد كه آب آن همچون گردن شتر فواره مي‌زد. امام(ع) آن‌جا را "ينبع" ناميد و آن قنات را وقف زائران خانه خدا كرد». در وقفنامه علي(ع) آمده است: «علي بنده خدا امير مومنان، دو مزرعه "ابي نيزر" و"بغيبغه" را براي فقراي مدينه و در راه‌ماندگان وقف كرد تا خداوند روز قيامت چهره او را از حرارت آتش مصون دارد، پس فروخته و بخشيده نمي‌شود».

چشمه‌اي به نام «ام‌العيال» كه به بركت آن روستايي بزرگ در كنارش ساخته شد، يكي از موقوفات فاطمه(س) است. اين روستا بين مكه و مدينه قرار داشته و بيش از 000 20 نخل خرما در آن وجود داشته است. اين چشمه و اين روستا توسط فاطمه(س) وقف سادات حسيني شد.

ساير امامان معصوم(ع) نيز موقوفاتي داشته‌اند، از جمله دو باغ در اطراف مدينه به نام‌هاي «باغ صبا» و «باغ مرجان» وجود دارد كه از موقوفات امام حسن مجتبي(ع) يا امام سجاد(ع) است.

حجت‌الاسلام والمسلمین جعفر قلي‌اسدی، ریاست اوقاف استان اصفهان، در مقدمه سرآغاز این کتاب آورده است: «مجموعه حاضر، دروازه‌اى است به يكى از اين آموزه‌هاى دينى يعنى مدرسه وقف. بديهى است ورود به اين مدرسه از طرف طالب مشتاق با مسافر گذرا فرق مى‌كند. اگر مشتاقانه و با نگاهى درس‌آموز بدين مدرسه وارد شويم؛ چه جوهرها كه مى‌يابيم و چه گوهرها كه اختيار مى‌كنيم . معلمان اين مدرسه، همين كهنه اسنادى است كه در طول قرن‌ها به زواياى امن پناه برده و اكنون توفيق رفيق گشته تا آنها را از نزديك مشاهده كرده بهره ببريم .
اگر مرورى گذرا بر اين كهنه اسناد داشته باشيم كلمات و خطبه‌هاى شروع وقفنامه‌ها كه با عباراتى متنوع و مشحون از آيات و روايات است خود درسى است مستقل و مكتبى بى‌بديل.»

سیدصادق حسینی‌اشکوری، رييس مجمع ذخائر اسلامی نيز مي‌نويسد: «گرچه هميشه تصرفات ظالمانه و دستان تجاوزگر عده‌اى سودجو، تعداد قابل توجهى از موقوفات را بر باد فناى تملك سوق داده، ولى سهم عمده‌اى از ميراث به‌جا مانده از پادشاهان و شاهزادگان، متمولان و خيرين، و افرادى كه نه بضاعت چندان، بلكه دلى پاك و قلبى آرام داشته‌اند مرهون موقوفاتى است كه در گوشه و كنار، آثار خير انجام آنها مشهود است».

وي در ادامه، در بیان سختی کار انجام شده مي‌افزايد: «كار تيمى با تمام محاسنى كه دارد؛ مشكلاتى نيز دارد. يك‌دست نمودن كار انجام شده چندان سهل نمى‌نمود. از اين رو، از آغاز سعى شد قوانينى تدوين گردد كه همه افرادِ گروه، ملزم به رعايت آنها باشند. در عين حال هميشه در بعضى از سندها موارد جديدى به‌چشم مى‌خورد كه بايد تصميمى جديد اتخاذ مى‌گشت. بنا گذاشتيم هرآنچه در سند نوشته يا حك شده خوانده شود، حتى عبارت امضاها و سجع مهرها و مطالب چاپ شده در حواشى اسناد. چارچوبى نيز براى تقسيم‌بندىِ مطالب اسناد اتخاذ ... حتى مصارف موقوفات را نيز مشخص كرديم. هرآنچه خود افزوديم داخل قلاب [ ] گذاشتيم تا علاوه بر حفظ امانت، دائره "اصل" و "افزوده" معلوم باشد».

در سال‌های اخیر برخی از محققان و ادارات اوقاف شهرستان‌ها تلاش کرده‌اند تا اسناد بایگانی‌های خود را منتشر کنند که از این دست می‌توان به برخی از آثار منتشرشده استان‌ها و شهرهای یزد، میبد، نایین، کرمانشاه، کردستان و... اشاره کرد.

بی‌تردید اسناد موقوفات اصفهان را در مقایسه با آثار مشابه منتشر شده، باید اثری دقیق و کم‌غلط به حساب آورد. انجام کار به صورت گروهی و دقت‌نظر جمعی، از ویژگی‌های این اثر ارزشمند است؛ البته بنای این نوشته بر ذکر محاسن بسیار این مجموعه نیست.

ارايه تصویر اسناد، یکی از امتیازات هر مجموعه سند است. در این مجموعه نیز تلاش شده تا تصویر متن اصلی سند در ابتدای متن بازخوانی شده منتشر شود.

چاپ نخست کتاب «اسناد موقوفات اصفهان (دفتر ششم)» در شمارگان 1000 نسخه و در 496 صفحه، از سوي مجمع ذخائر اسلامي قم منتشر و راهي بازار نشر شد.