میراث مکتوب: فهرستی از پایان نامه های تصحیح نسخ خطی در دانشگاه فردوسی مشهد به همراه معرفی اجمالی نسخه های مورد استفادۀ آنها مربوط به دوره دکتری
سلمان ساکت؛ دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد می نویسد:
تصحیح نسخ خطی در دانشگاه فردوسی مشهد پیشینهای طولانی و درخشان دارد. وجود استادان بنامی چون زندهیادان علی اکبر فیاض، احمدعلی رجایی بخارایی، غلامحسین یوسفی و از شاگردان این بزرگواران، دکتر محمدجعفر یاحقی، سبب شده است تا این دانشگاه همواره یکی از قطبهای مطرح در عرصۀ تصحیح نسخ خطی باشد. از سوی دیگر همجواری با کتابخانۀ آستان قدس رضوی که مجموعهای ارزشمند و نفیس از نسخههای خطی را در خود جای داده است، انگیزهای مهم و بستری مناسب برای کوشش در زمینۀ تصحیح نسخ خطی بوده است. جالب آنکه با وجود تمام این شرایط و شاید بیشتر به سبب شمار اندک دانشجویان مقاطع دکتری و کارشناسی ارشد در گذشته، تعداد پایاننامههایی که در عرصۀ تصحیح انتخاب و راهنمایی شده است، چندان قابل توجه نیست و تنها در دو سه سال اخیر است که با اهتمام و توجه ویژة دکتر یاحقی دانشجویان بیشتری بهویژه در دورۀ کارشناسی ارشد بر آن شدهاند تا تصحیح نسخههای خطی را موضوع پایاننامۀ خود قرار دهند.
در این نوشته که به سفارش مرکز پژوهشی میراث مکتوب تهیه شده است، فهرستی از پایاننامههای تصحیح نسخ خطی در دانشگاه فردوسی مشهد به همراه معرفی اجمالی نسخههای مورد استفادۀ آنها فراهم گشته و در چهار بخش پایاننامههای دورۀ دکتری، پایاننامههای دورۀ کارشناسی ارشد، پایاننامههای در دست اجرا و پایاننامههای قدیم و یا مرتبط با موضوع تصحیح دستهبندی شده است.
شایسته است همین جا از همکاری و همیاری بیدریغ کتابداران محترم کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، بهویژه کتابداران بخش مرجع، سپاسگزاری کنم.
الف. پایاننامههای دورۀ دکتری (به ترتیب تاریخ دفاع)
1. فاطمی، سید حسین، «تصحیح و تحشیه و توضیح اشعةاللمعات جامی»، استاد راهنما: سید جلالالدین آشتیانی، ش ث: 132، 1363ش، 290ص.
مقدمه از صفحۀ یک تا چهلودو شامل معرفی کتاب لمعات عراقی و اشعةاللمعات جامی و شرح زندگی و آثار عبدالرحمان جامی و معرفی چاپهای مختلف اشعةاللمعات.
مصحح از نه نسخه به شرح زیر استفاده کرده است:
1. نسخۀ کتابخانۀ ملک به تاریخ 890 ق که در فهرست منزوی به شمارۀ 9470 آمده است.
2. نسخۀ کتابخانۀ آستان قدس رضوی که در فهرست منزوی به شمارۀ 9487 آمده و تاریخ کتابت آن احتمالاً قرن دهم هجری است.
3. نسخۀ دیگر کتابخانۀ آستان قدس رضوی که بخشی است از نسخهای به شمارۀ 4614 و به تاریخ 1231ق.
4. نسخۀ دیگر کتابخانۀ ملک به تاریخ 909ق که در فهرست منزوی به شمارۀ 9473 آمده است.
5. نسخۀ کتابخانۀ مجلس به تاریخ 1042ق، اما چون دارای دو سه خط مختلف است، گمان میرود که قسمت نخست نسخه در زمان حیات جامی نوشته شده است.
6. نسخۀ کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران به تاریخ 970ق که در ضمن کلیات جامی آمده و در فهرست منزوی به شمارۀ 9476 ثبت شده است.
7. نسخۀ دیگر کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران به تاریخ 877ق که در ضمن کلیات جامی آمده و در فهرست منزوی به شمارۀ 9468 ثبت شده است.
8. نسخهای که در شمارۀ 9471 فهرست منزوی معرفی شده و تاریخ تحریر آن 886 ق است.
9. نسخۀ کتابخانۀ مجلس که تاریخ کتابت ندارد.
مصحح تعلیقاتی نسبتاً مفصل برای کار خود فراهم آورده است.
2. اردلان جوان، سیدعلی، «دستوراللغة (تصحیح)، اثر بدیعالزمان ابوعبدلله حسینبن ابراهیم معروف به ادیب نطنزی»، استاد راهنما: محمدمهدی رکنی یزدی، استادان مشاور: محمدجعفر یاحقی و تقی وحیدیانکامیار، ش ث: 13، 1374ش، 939ص، همراه با مقدمه.
مقدمه شامل بحثی دربارۀ چگونگی پیدایش لغتنامههای عربی، معرفی ادیب نطنزی و آثار او و معرفی کتاب دستوراللغة.
مصحح از میان نسخ فراوان کتاب از پنج نسخۀ زیر در تصحیح خود بهره گرفته است:
1. نسخۀ کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی (سنای سابق) به تاریخ 549ق که خلاصهای از دستوراللغة به حساب میآید و کهنترین نسخۀ شناختهشدۀ آن است.
2. نسخۀ کتابخانۀ سازمان لغتنامۀ دهخدا به تاریخ 592ق که چون کاتب آن از سواد فارسی کم بهره و از عربی بیبهره بوده، چندان نفیس به شمار نمیآید.
3. نسخۀ کتابخانۀ آستان قدس رضوی به شمارۀ 11976 به تاریخ 594 ق که مشکول است و به سبب قدمت و صحت و کامل بودن اساس کار مصحح قرار گرفته است.
4. نسخۀ مجلس شورای ملی به شمارۀ 8091 که طرز تحریر آن به کتب خطی سدۀ ششم یا آغاز قرن هفتم شباهت دارد.
5. نسخۀ کتابخانۀ ملک به شمارۀ 401 و به تاریخ 643 ق که از آغاز افتادگی دارد.
در پایان مصحح فهرستی از واژههای عربی و لغات و ترکیبات فارسی فراهم آورده که بسیار سودمند است.
این پایاننامه در سال 1385 در مجموعۀ انتشارات آستان قدس رضوی به چاپ رسیده است.
3. اختیاری، زهرا، «قصص انبیاء، اثر عبداللطیف بیرجندی متخلص به لطیفی»، استاد راهنما: محمدجاوید صباغیان، استادان مشاور: محمد مهدی ناصح و سیدرضا انزابینژاد، 1377ش، 694ص.
مقدمه از صفحۀ یک تا هفتاد و هفت شامل شرح احوال و زندگی عبداللطیف و معرفی آثار وی.
مصحح از پنج نسخه به شرح زیر بهره گرفته است:
1. نسخۀ آستان قدس رضوی به شمارۀ 6833 به تاریخ 947ق که اساس کار مصحح بوده است.
2. نسخۀ کتابخانۀ پادشاهی برلین به شمارۀ 542 به تاریخ 962ق.
3. نسخۀ کتابخانۀ مجلس به شمارۀ 2894 که تاریخ ندارد اما احتمالاً پیش از سدۀ دوازدهم هجری نوشته شده است.
4. نسخۀ کتابخانۀ وزیری یزد که میکروفیلم آن به شمارۀ 693 در کتابخانۀ آستان قدس رضوی موجود است و احتمالاً در قرن دوازدهم هجری نوشته شده است.
5. نسخۀ دیگر کتابخانۀ آستان قدس رضوی به شمارۀ 9685 که نونویس است و از نظر نسخهشناسی ارزش چندانی ندارد.
مصحح برای کار خود تعلیقات گسترده و فهرست آیات، احادیث و اشعار تدارک دیده است.
4. ابوخلف، عارف، «تحسین و تقبیح، مقدمه تصحیح و تعلیقات»؛ استاد راهنما: سید حسین فاطمی، استادان مشاور: سیدرضا انزابینژاد و محمدجعفر یاحقی، ش ث: 6، 1378ش، 482ص.
مقدمه از صفحۀ یک تا هشتادوپنج شامل شرح حال ابومنصور ثعالبی و بررسی تاریخی ـ اجتماعی روزگار وی همراه با معرفی مؤلفان او. مصحح در کار خود از نسخۀ منحصربهفرد کتابخانۀ فاتح ترکیه به شمارۀ 3714 استفاده کرده که میکروفیلم آن در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران موجود است. او در پایان تعلیقاتی گسترده همراه با فهرستهایی متنوع شامل آیات، احادیث، گفتار ائمۀ اطهار، خلفا و بزرگان دین، امثال، اشعار و مصراعها، اعلام، ادیان، طوائف، قبایل، مذاهب و زبانها، اماکن، کتابها، واژهها و ترکیبات فارسی و واژهها و ترکیبات عربی ـ فارسی فراهم کرده که بسیار سودمند است.
این پایاننامه در سال 1385 در مجموعۀ آثار مرکز پژوهشی میراث مکتوب چاپ شده است.
5. محمدزادۀ رضایی، سید عباس، «تصحیح انتقادی نسخۀ خطی قصصالانبیای بوشنجی، اثر ابوالحسنبن هیصم بوشنجی»، استاد راهنما: محمدمهدی ناصح، استادان مشاور: سیدرضا انزابینژاد و محمدجاوید صباغیان، ش ث: 362، 1379ش، 798ص.
مقدمه از صفحۀ یک تا صفحۀ صدوده شامل معرفی مؤلف و مترجم کتاب و مقایسۀ آن با سایر قصصالانبیاها.
مصحح از دو نسخه در کار خود استفاده کرده است:
1. نسخۀ کتابخانۀ شاهی [سلطنتی] کابل که میکروفیلم آن در کتابخانۀ آستان قدس رضوی موجود است. تاریخ کتابت این نسخه به دلیل ناخوانایی، آبرفتگی و وصّالی مشخص نیست اما احتمالاً متعلق به نیمۀ قرن هفتم است. این نسخه اساس کار مصحح بوده است.
2. نسخۀ کتابخانۀ کمبریج به شمارۀ (12)12J و به تاریخ 731ق که متعلق به ادوارد براون بوده است.
این پایاننامه در سال 1384 در سلسله انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد به چاپ رسیده است.
6. رویانی، وحید، «تصحیح سامنامه و تحقیق دربارۀ آن»، استاد راهنما: سیدعباس محمدزادۀ رضایی، استادان مشاور: سیدرضا انزابینژاد و محمدرضا راشد محصل، 1386ش، 662ص.
مقدمه از صفحه یک تا نودوپنج شامل ضرورت تصحیح سامنامه و پیشینۀ آن، بررسی انتقادی سرایندۀ سامنامه و ویژگیهای سبکی و دستوری آن. مصحح در مقدمۀ خود نتیجه گرفته است که سامنامه سرودۀ خواجوی کرمانی نیست و به احتمال زیاد به یک شاعر تعلق ندارد و اثری است متعلق به ادب عامیانه که در بین مردم رواج داشته و هر نقالی به فراخور توان و ذوق خود بخشی از آن را منظوم کرده و به داستان افزوده است.
مصحح به نسخههای زیر دسترسی داشته است:
1. نسخۀ کتابخانۀ مینوی به شمارۀ 115 که تاریخ کتابت ندارد ولی متعلق به سدۀ یازدهم هجری است.
2. کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی به شمارۀ 2526 که تاریخ کتابت ندارد اما احتمالاً متعلق به سدۀ یازدهم هجری است.
3. نسخۀ متعلق به محمدحسن خان مسعودی خراسانی که تاریخ کتابت ندارد و از شیوۀ نگارش و خط آن پیداست که باید متعلق به دورۀ صفوی باشد.
4. نسخۀ کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی به شمارۀ 399 که تاریخ کتابت ندارد.
5. نسخۀ کتابخانۀ بادلیان به شمارۀ c.262544 که میکروفیلم آن به شمارۀ 1213 در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران موجود است و افزون بر سامنامه، کککهزاد، بهمننامه، برزونامه و بانوگشسبنامه را هم دربردارد.
6. نسخۀ کتابخانۀ لاهور پاکستان که از آغاز و انجام افتادگی دارد و احتمالاً تاریخ کتابت آن بعد از قرن یازدهم است.
مصحح سه نسخۀ کتابخانۀ مجلس به شمارۀ 399 و میکروفیلم نسخۀ کتابخانۀ بادلیان و نسخۀ کتابخانۀ لاهور را به دلیل تفاوتهای بنیادین با دیگر نسخ کنار گذاشته و بر اساس دو نسخۀ مینوی و کتابخانۀ مجلس به شمارۀ 2526 به تصحیح سامنامه به شیوۀ التقاطی همت گماشته و در کار خود از نسخۀ متعلق به کتابخانۀ سعودی، چاپ سنگی هند و همای و همایون چاپ کمال عینی به عنوان نسخههای فرعی کمک گرفته است.
7. مجیدی، فاطمه، «تحقیق در احوال و آثار بدرشروانی همراه با تصحیح مجدد دیوان شاعر»، استاد راهنما: سید حسین فاطمی، استادان مشاور: سیدرضا انزابینژاد و عبدلله رادمرد، 1388ش، 715ص همراه با مقدمه.
مقدمه شامل زندگی و احوال و آثار بدر شروانی و بررسی اشعار او.
مصحح در کار خود از نسخۀ منحصر به فرد کتابخانۀ ابوریحان بیرونی تاشکند به شمارۀ 132 استفاده کرده است که بنا به ماده تاریخ موجود در بیتی سست در پشت برگۀ پایانی نسخه، احتمالاً تاریخ کتابت آن 1329ق است.
افزون بر این مصحح از نسخۀ چاپی مسکو که در سال 1985م توسط انستیتو خاورشناسی شوروی سابق و به انتخاب ابوالفضل هاشم اوغلی رحیموف و به خط هرمز عبداللهزادۀ فریور و زیر نظر احمد شفایی و یوسف حمزهلو کتابت و چاپ شده، بهره برده است.
هزینۀ تهیه تصویر این نسخه را مرکز پژوهشی میراث مکتوب تأمین کرده است.
8. میا، محمدمحسنالدین، «تصحیح دیوان سراجالدین فریدپوری و تحقیق پیرامون آن»، استاد راهنما: سیدحسین فاطمی، استادان مشاور: سیدعباس محمدزاده و محمدعلی غلامینژاد، ش ث (در گروه): 230، 1388ش، 127ص.
مقدمه از صفحۀ یک تا هشتاد شامل شرح احوال و آثار سراجالدین و ویژگیهای سبکی و ادبی دیوان او.
مصحح از نسخۀ منحصر به فرد به شمارۀ HR-25 که در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه داکا نگهداری میشود، بهره گرفته است. تاریخ کتابت نسخه 1296ق برابر با 1878م است و به خط نستعلیق نوشته شده است.
مصحح در پایان تعلیقاتی بسیار اندک و فهرستی از واژگان مشترک فارسی و بنگالی به همراه فهرست اعلام به دست داده است.