میراث مکتوب: فهرست پایاننامههای تصحیح نسخ خطی در دانشگاه فردوسی مشهد به همراه معرفی اجمالی نسخه های مورد استفادۀ آنها مربوط به دوره کارشناسی ارشد
سلمان ساکت:
پایاننامههای دورۀ کارشناسی ارشد (به ترتیب تاریخ دفاع)
1. یاحقی، محمدباقر، «[تصحیح و تنقیح] دیوان اشعار نثاری تونی»، استاد راهنما: محمدمهدوی رکنی، استاد مشاور: محمدمهدی ناصح، ش ث: 186، 1371ش، 363ص.
مقدمه از صفحۀ یک تا بیست و نه شامل زندگی و سبک شعری نثاری.
مصحح از دو نسخه بهره گرفته است:
1. نسخۀ شمارۀ 2497 کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران که پنجهزار بیت دارد و فاقد تاریخ کتابت است ولی احتمالاً در قرن دوازدهم نوشته شده و اساس تصحیح بوده است.
2. نسخۀ شمارۀ 3285 کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران که سههزار بیت دارد و احتمالاً در قرن یازدهم کتابت شده است.
مصحح تعلیقاتی نسبتاً مفصل برای کار خود فراهم کرده است.
2. ستوریان، مهدی، «تصحیح و تعلیق مثنوی نقش بدیع، اثر غزالی مشهدی»، استاد راهنما: محمدجعفر یاحقی، استاد مشاور: محمدمهدی ناصح، ش ث: 92، 1372ش، 323ص، همراه با مقدمه.
مقدمه شامل شرح احوال و زندگی غزالی مشهدی و آثار منظوم و منثور او، سبک شعری و توضیحاتی دربارۀ نقش بدیع و تقلید وی از مخزنالاسرار نظامی.
مصحح از پنج نسخه بهره گرفته است:
1. نسخۀ کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی به شمارۀ 9081 و به تاریخ 1013ق که اساس کار مصحح بوده است.
2. نسخۀ کتابخانۀ کاخ گلستان به شمارۀ 462 (608ف) به خط نستعلیق و با سه مجلس مینیاتور به تاریخ 1020ق.
3. نسخۀ دیگر کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی به شمارۀ 28/2665 که ظاهراً تاریخ کتابت ندارد اما در فهرست نسخه های خطی فارسی متعلق به سال 1060ق دانسته شده است.
4. نسخۀ کتابخانۀ ملی ملک که در ضمن جنگی به شمارۀ 20/4076 ثبت شده است و تاریخ کتابت ندارد اما در فهرست نسخه های خطی فارسی متعلق به سدۀ یازدهم دانسته شده است.
5. نسخۀ کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی به شمارۀ 275 که در زمرۀ نسخههای خطی اهدایی شادروان محمود فرخ است. این نسخه در اصل دستنویس خود فرخ از روی نسخۀ اساس است که آن را در سال 1310ق به پایان برده است.
مصحح برای کار خود تعلیقات، واژهنامه، فهرست اعلام تاریخی و جغرافیایی، فهرست آیات و احادیث تعلیقات و فهرست کنایات و کشفالابیات تدارک دیده است.
3. شماعیان رضوی، مریم، «تصحیح و تعلیق دیوان اشعار ولی دست بیاضی»، استاد راهنما: محمدمهدی ناصح، استاد مشاور: محمدجعفر یاحقی، ش ث: 194، 1375ش، 468ص.
مقدمه از صفحۀ یک تا شصت و پنج شامل شرح احوال و آثار ولی دشت بیاضی، سبک شعری و ارزیابی و نقد شعر او.
مصحح در کار خود از هفت نسخه به شرح زیر بهره گرفته است:
1. نسخۀ کتابخانۀ موزۀ بریتانیا به شمارۀ or.9466 به خط نستعلیق و به خط 1014ق که اساس کار مصحح بوده است.
2. نسخۀ محفوظ در کتابخانۀ مدرسۀ عالی شهید مطهری (سپهسالار سابق) به شمارۀ 284 و به تاریخ 1025ق که ضمیمۀ دیوان ثنایی مشهدی است و در فهرست آن کتابخانه به اشتباه به نام اثیرالدین اومانی ثبت شده است.
3. نسخۀ کتابخانۀ آستان قدس رضوی به شمارۀ 6093 و به تاریخ 1026ق که دیوان نوری اصفهانی و دیوان محمد صوفی ضمیمۀ آن است.
4. نسخۀ کتابخانۀ ملی ملک به شمارۀ 5381 و به تاریخ 1261ق که گویا از روی نسخۀ اساس کتابت شده است.
5. نسخۀ کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی به شمارۀ 166 و به تاریخ 1085ق که متعلق به شادروان محمود فرخ بوده است.
6. نسخۀ کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران به شمارۀ 2939 که گزیدهای از اشعار شاعر است و تاریخ کتابت ندارد اما در فهرست کتابخانه تاریخ کتابت آن سدۀ یازدهم ذکر شده است.
7. نسخۀ دیگر کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران به شمارۀ 2473 که برگزیدۀ شعر حدود 35 شاعر را در بر دارد و گزیدهای از غزلیات و قصاید ولی در صفحات 64ـ102 در حاشیۀ نسخه ضبط شده است. این نسخه گویا تاریخ کتابت ندارد.
مصحح توضیحات و تعلیقاتی برای اشعار و فهرستی برای اعلام دیوان تهیه کرده است.
4. خوشکنار، حیدرعلی، «تصحیح خاوراننامه [نیمۀ نخست]، اثر ابنحسام خوسفی»، استاد راهنما: محمدمهدی ناصح، استاد مشاور: سیدرضا انزابینژاد، ش ث: 65، 1376ش، 583ص.
مقدمه از صفحۀ یک تا سیوچهار شامل شرح احوال و آثار ابنحسام خوسفی.
مصحح از چهارنسخه به شرح زیر استفاده کرده است:
1. نسخۀ مصور موزۀ هنرهای تزئینی تهران به شمارۀ 7570 و به تاریخ 854ق.
2. نسخۀ موزه بریتانیا به شمارۀ Add.19/766 و به تاریخ 1097ق که عکس آن در کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد موجود است.
3. نسخۀ دیوان هند به شماره و نشانۀ Ethe 897.i.o.3443، بدون تاریخ.
4. نسخۀ دیگر دیوان هند به شماره و نشانۀ Ethe 896.i.o.2554 و به تاریخ 965ق.
مصحح تعلیقاتی بسیار اندک همراه با فهرست لغات و ترکیبات و فهرست اعلام به پایاننامۀ خود افزوده است.
5. مرادی، حمیدلله، «تصحیح خاوراننامه [نیمۀ دوم]، اثر ابنحسام خوسفی»، استاد راهنما: محمدمهدی ناصح، استاد مشاور: سیدرضا انزابینژاد، ش ث: 162، 1377ش، 609ص.
مقدمه از صفحۀ یک تا هفتادوهشت شامل تعریف حماسه، تبیین وضع شعر فارسی در سدۀ نهم هجری، گذری بر احوال و آثار ابنحسام و بررسی ویژگیهای سبکی و محتوایی خاوراننامه.
مصحح از چهار نسخه استفاده کرده است:
1. نسخۀ مصور موزۀ هنرهای تزئینی تهران به شمارۀ 7570 و به تاریخ 854 ق.
2. نسخۀ موزۀ بریتانیا به شمارۀ Add.19/766 و به تاریخ 1097ق که عکس آن در کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی موجود است.
3. نسخۀ دیوان هند به شماره و نشانۀ Ethe 897.i.o.3443، بدون تاریخ.
4. نسخۀ دیگر دیوان هند به شماره و نشانۀ Ethe 896.i.o.2554 و به تاریخ 965ق.
مصحح تعلیقاتی بسیار اندک و فهرست لغات و ترکیبات و اعلام متن را برای پایاننامۀ خود تدارک دیده است.
مصحح در سال 1382 گزیدهای از خاوراننامه را در مرکز نشر دانشگاهی به چاپ رسانده است.
6. فتوحی نسب، احمد، «المعجم فی آثار ملوکالعجم، اثر شرفالدین فضللله حسینی قزوینی»، استاد راهنما: رضا انزابینژاد، 1378ش.
مقدمه شامل بررسی رواج نثر فارسی در دو سدۀ هفتم و هشتم، تاریخنویسی در عهد ایلخانان، گذری بر شرح حال و آثار شرفالدین و برخی صنایع ادبی قابل توجه در کتاب.
مصحح در کار خود از قدیمترین نسخۀ شناخته شدۀ کتاب به تاریخ 878 ق که در کتابخانۀ ملی تبریز نگهداری میشود و از نسخ خطی اهدایی زندهیاد نخجوانی است، بهره برده است. او همچنین از دو چاپ سنگی که هیچ مشخصهای از آنها به دست نداده، استفاده کرده است. 1
مصحح تعلیقاتی نسبتاً اندک همراه با فهرست آیات، لغات و ترکیبات، اشخاص و اقوام و قبایل، جایها و کتب ضمیمۀ اثر خود کرده است.
این پایاننامه در سال 1383ش از سوی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی چاپ شده است.
7. محمدیان، محمدرضا، «تصحیح رسالۀ لوایح قاضی حمیدالدین ناگوری و تحقیق دربارۀ انتساب آن»، استاد راهنما: عباس محمدزاده رضایی، استاد مشاور: محمدمهدی ناصح، ش ث: 154، 1382ش، 193ص.
مقدمه از صفحۀ یک تا چهلوهفت شامل بحثی دربارۀ لوایح و بررسی انتساب آن به عینالقضات همدانی و عبدالملک درکانی، دلایل انتساب لوایح به حمیدالدین ناگوری و شرح احوال و آثار او، بررسی لوایح و اهمیت آن و...
مصحح در کار خود از پنج نسخه به شرح زیر بهره گرفته است:
1. نسخۀ کتابخانۀ ملی پاریس به شمارۀ S.P.38 (بلوشه S.P.111) به تاریخ 772ق که اساس کار مصحح بوده است.
2. نسخۀ کتابخانۀ مجلس سنا در مجموعهای به شمارۀ 14316 که لوایح دومین بخش آن مجموعه است. تاریخ کتابت این نسخه که میکروفیلمی از آن به شمارۀ 3497 در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران وجود دارد، بر اساس مندرجات فهرست کتابخانه سدۀ دهم هجری است.
3. نسخۀ کتابخانۀ ملی ملک در مجموعهای به شمارۀ 4196 که لوایح نهمین بخش آن است و تاریخ کتابتش 1016ق است. میکروفیلمی از این نسخه در کتابخانۀ آستان قدس وجود دارد.
4. نسخۀ کتابخانۀ سپهسالار در مجموعهای به شمارۀ 1346 که لوایح دومین بخش آن است و تاریخ کتابتش 1025ق است.
5. نسخۀ فخرالدین نصیری به شمارۀ 231 و به تاریخ 1280 که چون جدید بوده، مصحح از آن صرف نظر کرده است.
مصحح برای پایاننامۀ خود فهرست آیات، فهرست احادیث و اقوال، فهرست بیتها و مصراعهای فارسی و عربی و فهرست اعلام ترتیب داده است.
8. دانشور، فریبا، «تصحیح نسخۀ خطی دیوان صافی اصفهانی»، استاد راهنما: سیدعباس محمدزادۀ اصفهانی، استاد مشاور: زهرا اختیاری، ش ث: 67، 1384ش، 739ص.
مقدمه از صفحۀ یک تا صدوشش، شامل بررسی منابع دربارۀ صافی اصفهانی، زندگی و احوال صافی، شعر بازگشت و بررسی اشعار صافی، مصحح از هفت نسخه استفاده کرده است:
1. نسخۀ کتابخانۀ کاخ گلستان (سلطنتی) به شمارۀ 427 و به تاریخ 1225ق.
2. نسخۀ کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی به شمارۀ 1009 و به تاریخ 1256ق که تنها دربرگیرندۀ غزلیات و رباعیات صافی است.
3. نسخۀ کتابخانۀ الهیات دانشگاه تهران به شمارۀ 2/172 که در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران نگهداری میشود و تاریخ کتابت ندارد اما از مقدمۀ آن بر میآید که پس از مرگ فتحعلی شاه (1250ق) نگاشته شده است.
4. نسخۀ کتابخانۀ سنا به شمارۀ 299 که در کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی نگهداری میشود و در سال 1244ق کتابت شده است.
5. نسخۀ کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران به شمارۀ 2507 که تاریخ کتابت ندارد.
6. نسخۀ کتابخانۀ ملک به شمارۀ 5538 که تاریخ کتابت ندارد.
7. نسخۀ کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیات دانشگاه فردوسی به شمارۀ 141 که فاقد تاریخ است و در زمرۀ نسخههای اهدایی زندهیاد محمود فرخ به شمار میآید.
مصحح هیچگونه تعلیقات، توضیحات و یا فهرستی برای پایاننامۀ خود تهیه نکرده است.
9. ساکت، سلمان، «تصحیح تاریخ بیهق و تحقیق دربارۀ آن، اثر ابوالحسن علیبن زید بیهقی»، استاد راهنما: محمدجعفر یاحقی، استاد مشاور: محمدرضا راشد محصل، 1386ش، 581ص.
مقدمه شامل تواریخ محلی و جایگاه تاریخ بیهق در میان آنها، تاریخنگاری محلی، اهمیت تاریخ بیهق، زندگینامۀ ابوالحسن بیهقی و نگاشتههای او و سبک نویسندگی بیهقی.
مصحح به دلیل دشواری دستیابی به نسخهها تصحیح خود را بر اساس دو نسخۀ چاپی قرار داده است:
1. چاپ زندهیاد احمد بهمنیار بر اساس دو نسخۀ لندن به تاریخ 835ق و نسخۀ برلین به تاریخ 1265ق و با مقدمۀ محمد قزوینی، که نخستین بار در سال 1317ش به بازار عرضه شده است.
2. چاپ قاری کلیملله حسینی به سال 1968ق که افزون بر دو نسخۀ بالا نسخۀ تاشکند به تاریخ 1057ق را هم در دست داشته است.
پژوهشگر برای پایاننامۀ خود تعلیقاتی مفصل و گسترده و شانزده فهرست گوناگون شامل آیات، احادیث، نامها، لقبها و نسبها، قبیلهها، طایفهها و فرقهها، جایها، اشعار فارسی و تازی، کتابها، مثلهای فارسی و عربی و... فراهم آورده است.2
10. کرامتی، یعقوبعلی، «تصحیح منظومۀ خورشید و مهپاره، اثر محمدسعید حکیم»، استاد راهنما: عباس محمدزادۀ رضایی، استاد مشاور: زهرا اختیاری، ش ث (در گروه): 231، 1388ش، 187ص.
مقدمه شامل زندگی و آثار محمدسعید حکیم.
مصحح از چهار نسخه به شرح زیر بهره گرفته است:
1. نسخه کتابخانۀ ملی ملک به تاریخ 1295ق که میکروفیلم آن به شمارۀ 5288 در آنجا نگهداری میشود.
2. نسخۀ دیگر کتابخانۀ ملی ملک به تاریخ 1228ق که میکروفیلم آن به شمارۀ 5257 در آنجا نگهداری میشود.
3. نسخۀ دیگر کتابخانۀ ملی ملک به شمارۀ 5397 متعلق به قرن چهاردهم هجری که از آغاز و انجام افتادگی دارد.
4. نسخۀ کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران به شمارۀ 3168 و به تاریخ 1255ق.